Verandering vraagt meer dan alleen kennis
Wat begon als een vraag aan het NJi om een praktische handreiking, groeide uit tot een omvangrijk project. Want de ondersteuning van mensen met een levenslange en levensbrede hulpvraag vraagt om verandering op meerdere niveaus. Camilla Verschoore van het Landelijk Kenniscentrum LVB en Herma Ooms van het NJi vertellen hoe dat proces zich ontwikkelde.
Het ministerie van VWS klopte bij het NJi aan met een vraag over ondersteuning aan kinderen met een levenslange en levensbrede hulpvraag. Wat was die vraag?
Herma: ‘De toegang tot zorg en ondersteuning voor kinderen en jongeren met een levenslange en levensbrede hulpvraag is al jaren een punt van aandacht. Denk aan wisselende contactpersonen waardoor gezinnen steeds opnieuw hun verhaal moeten vertellen. Of hulp die steeds maar voor een korte periode wordt toegekend, waardoor je als opvoeder niet weet of de hulp straks nog doorgaat. Doordat dit aandachtspunt deel werd van de Hervormingsagenda Jeugd nam de urgentie alleen maar toe. VWS vroeg daarom om een werkpakket of andere praktische handreiking voor professionals om de toegang te verbeteren.’
Camilla: ‘Bij het Landelijk Kenniscentrum LVB speelde de vraag hoe professionals zorgen voor langdurige en levensbrede toekomstplannen voor dezelfde groep kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking (lvb). Deze twee vragen raakten elkaar zo sterk dat het logisch was om ze samen op te pakken.’
Camilla Verschoore en Herma Ooms
Jullie besloten niet meteen een nieuwe handreiking te maken. Waarom niet?
Camilla: ‘Er is al heel veel kennis beschikbaar over knelpunten én mogelijke oplossingen. We vroegen ons af wat we daaraan konden toevoegen met weer een nieuwe handreiking.’
Herma: ‘Bovendien is dit geen eenvoudig vraagstuk dat je met één handreiking oplost. Daarom hebben we eerst met literatuuronderzoek kennis die al bekend is over dit onderwerp verzameld en geordend, en die vervolgens in de praktijk getoetst door gesprekken te voeren met inwoners en professionals. Zo konden we scherper zien wat er daadwerkelijk in de praktijk gebeurt.’
Hoe hebben jullie die praktijkcheck uitgevoerd?
Herma: ‘Met de Zorg en ondersteuning Evaluatie Tool. Daarmee bekijk je een proces door de ogen van inwoners, professionals en bekijk je ook de dossiers. In drie gemeenten spraken we met betrokkenen, brachten we in kaart welke stappen gezinnen doorlopen om hulp te krijgen en onderzochten we dossiers.’
Camilla: ‘Gaandeweg kwamen we in contact met Movisie (landelijk kennisinstituut voor het sociaal domein), dat bezig was met een vergelijkbaar onderzoek, maar dan gericht op volwassenen. We besloten samen te werken, juist omdat de overgang van jeugd naar volwassenheid zo’n kwetsbaar moment is.’
‘Door echt open, breed en diep te luisteren, kun je ondersteuning bieden die niet alleen helpt op korte termijn, maar duurzaam aansluit bij een heel leven.’
Een geïnterviewde toegangsmedewerker
Daarmee werd het project steeds groter.
Herma: ‘Ja, het dijde uit. We hadden het kleiner kunnen houden, maar dat zou geen recht doen aan de complexiteit. Dit gaat niet alleen over toegang tot zorg, of over wat professionals zouden moeten leren en verbeteren. Het gaat over de inrichting van het hele systeem rond zorg en ondersteuning als in gezinnen iets speelt dat niet meer overgaat.’
Wat viel jullie het meest op in het literatuuronderzoek en bij de praktijkcheck?
Camilla: ‘Uit het literatuuronderzoek bleek dat dezelfde knelpunten en oplossingen al jaren bekend zijn. Toch voelen kinderen, jongeren en ouders zich vaak niet gehoord bij hun hulpvraag en sluit ondersteuning onvoldoende aan. We wilden begrijpen waarom al die kennis niet leidt tot verandering. En onderzoeken hoe we dat met kleine stappen nu wél voor elkaar konden krijgen.
Herma: ‘De praktijkcheck liet zien dat ouders vaak enorm hard moeten werken om passende ondersteuning te regelen. Ze raken verdwaald in een versnipperd systeem. Ook liet het zien hoe belangrijk het is om één aanspreekpunt te hebben: iemand die langere tijd blijft en die je vertrouwt.’
Wat betekenden de gesprekken met ouders en ervaringsdeskundigen voor jullie?
Camilla: ‘Die waren heel bepalend. We vroegen ouders met volwassen kinderen om terug te kijken op hun hele traject, vaak over vele jaren. Hun verhalen maakten duidelijk hoe groot de impact is van een systeem dat niet goed aansluit. Steeds opnieuw voelden we: dit moet beter, voor kinderen én voor ouders.’
‘In lokale gemeenschappen ontstaan de krachten die we zo hard nodig hebben. Meer en meer gemeenten, inwoners, lokale partijen en zorgaanbieders bekommeren zich om de directe leefomgeving van kinderen en jongeren. Ooit was dat de gedachte achter de decentralisatie. Net als de gedachte dat jeugdzorg niet de oplossing is voor problemen, maar een aanvulling op andere domeinen.’
Ans van de Maat, Raad van Bestuur
Hoe hebben jullie geprobeerd om van inzichten naar verandering te komen?
Herma: ‘Lokaal zijn we met gemeenten in gesprek gegaan over de uitkomsten van de praktijkcheck, zodat bevindingen omgezet kunnen worden in verbeteracties. Daarnaast organiseerden we op landelijk niveau een kernpartneroverleg met partijen als VWS, VNG, Ieder(in) en Balans, aangevuld met kennisinstituten zoals Vilans en NCJ. Ook betrokken we de netwerkorganisatie Kwaliteit en Blijvend Leren.’
Camilla: ‘We wilden anderen actief betrekken en samen nadenken over wie nu aan zet is. Want kennis alleen brengt geen verandering.’
Jullie hebben ook expliciet nagedacht over een veranderstrategie.
Camilla: ‘Ja, onder begeleiding van Maakkracht. We realiseerden ons dat goede zorg niet op één plek ontstaat, maar juist in het gehele netwerk eromheen. Het gaat om de verbinding tussen gezinnen en professionals die het werk dagelijks doen, maar ook de mensen binnen organisaties en beleid die de kaders bepalen. Die ‘lagen’ ontmoeten elkaar nog te weinig. Die verbinding willen we gaan maken.’
Herma: ‘We kijken hierbij ook kritisch naar onze eigen rol. Waar zijn wij goed in en welke rol past juist anderen? Het NJi levert kennis en handvatten, maar de verandering in de praktijk moet plaatsvinden in het netwerk zelf. Andere partijen zijn aan zet aangezien zij dit beter kunnen agenderen, borgen of uitvoeren. Opgeteld kan de som dan meer zijn dan de losse delen.’
Wat leveren jullie nu concreet op en hoe kijken jullie vooruit?
Herma: ‘We ronden het literatuuronderzoek en het rapport van de praktijkcheck af en zorgen dat deze kennis goed vindbaar wordt. Samen met VNG en Movisie organiseerden we een webinar, waarin we uitnodigen tot deelname aan een leerkring voor gemeenten en hun partners rond de belangrijkste knelpunten. Ook delen we inzichten via bestaande platforms.’
Camilla: ‘Aan het eind van het jaar organiseren we samen met Kwaliteit en Blijvend Leren een event met een theatervoorstelling en discussie. Daarmee willen we mensen verbinden die elkaar in het werkveld niet tegenkomen. Daarnaast onderzoeken we met alle betrokken partners de mogelijkheden voor een vaste plek voor kennis, tools en verhalen die anderen kunnen aanvullen. Ook willen we een platform ontwikkelen waar alle betrokken partijen een lerende beweging kunnen vormen. Dat is ingewikkeld en kost tijd, maar met kleine stappen en focus op wat wél kan, hopen we nu wel echte verandering in gang te zetten.’
Praktijkonderzoek naar de toegang in gemeenten.
Hoe organiseren gemeenten de toegang en uitvoering van ondersteuning en zorg voor mensen met een langdurige en levensbrede ondersteuning? Movisie, het NJi en Kenniscentrum LVB deden praktijkonderzoek in vier gemeenten. In deze publicatie zijn de perspectieven van inwoners en betrokken professionals bij elkaar gebracht. Wat zijn de knelpunten en de succesfactoren?
Literatuuronderzoek: Ondersteuning van kinderen, jongeren en gezinnen met een levenslange en levensbrede hulpvraag.
Dit literatuuronderzoek biedt een systematische ordening van bestaande kennis en signalen uit de praktijk over de ondersteuning van kinderen, jongeren en gezinnen die een levenslange en levensbrede hulpvraag hebben. Het onderzoek vormt een eerste verkennende stap binnen een breder project 'Levenslang en Levensbreed' waarin meerdere onderzoeks- en praktijkgerichte onderdelen opgenomen. De bevindingen uit deze deskresearch dienen als fundament voor de vervolgstappen binnen het project.
Kennispagina’s van het NJi voor wijkteamprofessionals:
- Gezinnen met een levenslange en levensbrede ondersteuningsbehoefte hebben al jaren te maken met uitdagingen op meerdere levensgebieden. Hun behoeften en situatie vragen om een andere werkwijze van jou als professional.
- Als wijkteamprofessional is het essentieel om maatwerk te bieden aan gezinnen met een levenslange en levensbrede ondersteuningsvraag. In de praktijk blijkt dit vaak complex.