Leerlingparticipatie: Meer dan gewoon ‘je zegje doen’
Leerlingen willen niet gewoon ‘hun zegje doen’, ze willen invloed hebben. Niet alleen in een leerlingenraad, maar op verschillende manieren. Manieren die écht bij hen passen. Pas dan krijgen alle leerlingen de kans om te participeren. Dat maakt hen niet alleen leerling op school, maar een leerling op hún school.
In een werk- en leertraject met 10 basisscholen ontdekte het NJi hoe krachtig leerlingparticipatie kan zijn. Onderstaande geleerde lessen vormen de basis voor de kennis die te vinden is, en verder uitgebreid wordt, op nji.nl/leerlingparticipatie.
Combineer formele en informele vormen van participatie
Het belang van een veilig pedagogisch klimaat en sociale veiligheid voor leerlingparticipatie
Bij leerlingparticipatie denk je al snel aan een leerlingenraad. Maar het inrichten van een leerlingenraad is een middel en geen doel op zich. Leerlingparticipatie draait om de invloed van leerlingen op zaken die hen aangaan in de klas, op school, of in de wijk waar de school staat. Als school kun je hier op veel verschillende manieren invulling aan geven. Een leerlingenraad is daar één voorbeeld van.
Een veilig pedagogisch klimaat en sociale veiligheid op school is nodig om alle leerlingen de kans te geven te participeren. Want pas als de klas en de school voelt als een fijne plek, voelen kinderen zich uitgenodigd om van zich te laten horen op een manier bij hen past.
“Het meest waardevolle uit de pilot is dat het ons nieuwe inzichten heeft gebracht. Wij zijn bijvoorbeeld snel afgestapt van ons doel om een leerlingenraad te starten. Een leerlingenraad is een middel en niet het doel.”
Begin bij wat je al doet
Vertrouw de leerling
Scholen zijn vaak onbewust al actief met leerlingparticipatie. Dit gebeurt dan in alledaagse zaken, zoals het samen met leerlingen invullen van de dag of afspreken hoe een conflict wordt opgelost. Inzichtelijk maken welke participatiemogelijkheden leerlingen al hebben op school helpt om ook te zien waar nog kansen liggen om leerlingen meer invloed te geven in de klas en op school. Zo is een volgende stap in het vormgeven van leerlingparticipatie sneller gezet. Een handig hulpmiddel hiervoor is [TITEL en LINK werkmodel].
Als leerlingen merken dat hun mening serieus wordt genomen, groeien ze in zelfvertrouwen. En dat vertrouwen is nodig: vertrouwen in dat wat je vindt ertoe doet én vertrouwen in dat jouw inbreng verschil kan maken. Werk als leerkracht aan gelijkwaardige interacties op basis van vertrouwen. Wanneer jij erop vertrouwd dat een leerling iets kan bij kan dragen, zullen zij je blijven verrassen in wat zij weten, kunnen en brengen.
Verschillende participatievormen voor elke leerling
Alle leerlingen hebben het recht om te participeren. In de praktijk krijgt nog niet ieder kind daar evenveel kans toe. Juist daarom is het belangrijk om verschillende manieren van participatie te bieden in de klas en op school. Zo sluit je aan bij de verschillende voorkeuren van leerlingen. Sommige leerlingen geven hun mening makkelijk in groepen, anderen spreken zich individueel uit of tekenen hun ideeën. Door verschillende manieren van participatie te bieden – van groepsgesprekken tot één-op-één gesprekken of creatieve vormen zoals tekenen – vergroot je de kans dat alle leerlingen hun stem laten horen. Neem bij de keuze van werkvormen direct de input van leerlingen mee. Hiermee betrek je hen vanaf het begin, wat het gevoel van eigenaarschap versterkt. Meer informatie over vormen van participatie vind je hier.
“Leerlingparticipatie kan in elke les, in elk onderdeel van de dag.”
Ruimte voor experimenteren
Toon nieuwsgierigheid naar elke leerling
Succesvolle leerlingparticipatie vraagt om ruimte voor leerkrachten om nieuwe werkwijzen uit te proberen. Dit stimuleert creativiteit, flexibiliteit en innovatie in de klas. Zowel bij de leerkracht als bij de leerlingen. Zo groeit leerlingparticipatie stap voor stap uit tot iets vanzelfsprekends in de dagelijkse praktijk.
Succesvolle participatie vraagt om een uitnodigende en nieuwsgierige houding naar elke leerling. Juist van kinderen die zich op school (nog) niet veel van zich laten horen, kun je veel leren. Zij lopen misschien tegen beperkingen aan in de klas en op school; en weten als geen ander wat er beter kan.
Verankering in beleid en cultuur
Basis voor democratisch burgerschap
Leerlingparticipatie duurzaam maken op school, daarvoor is het nodig dat het niet afhankelijk is van één enthousiaste schoolleider, leerkracht of ouder. Dat maakt het te kwetsbaar. Het is nodig om onderdeel te maken van de visie van de school. Zorgvuldig implementeren van leerlingparticipatie maakt het een blijvend onderdeel van de schoolcultuur, waar iedereen vanuit de eigen rol aan bijdraagt.
Leerlingparticipatie bevordert persoonlijke ontwikkeling en burgerschapscompetenties van leerlingen. Dit versterkt hun invloed, stimuleert positieve groei en verbetert de kwaliteit van onderwijs. Bovendien bereidt het leerlingen voor op democratisch burgerschap en een samenleving waarin meningen en respect voor anderen centraal staan.
“Door de masterclass realiseerde ik me dat we zoveel voor de kinderen besluiten. Ik wil echt minder vóór hen beslissen, en meer samen mét de kinderen. Ook voor de inrichting van het nieuwe schoolgebouw hebben we nog geen kind gesproken. Dat wil ik echt gaan aanpakken!”